इराणी व मध्य आशियाई प्रदेशांतील बौद्ध धर्माचा ऱ्हास : एक ऐतिहासिक अभ्यास
अकलूज वैभव न्यूज नेटवर्क
आकाश भाग्यवंत नायकुडे,
मुंबई दिनांक 26/12/2025 :
भारतीय उपखंडाबाहेर बौद्ध धर्माचा सर्वाधिक प्रभाव इराण, मध्य आशिया आणि पश्चिम तुर्कस्तान या प्रदेशांत दिसून येतो. कुषाण, हेफथालाइट, आणि स्थानिक इंडो-इराणी राजवंशांच्या काळात बौद्ध धर्म केवळ धार्मिकच नव्हे तर सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि शैक्षणिक परंपरा म्हणून दृढ झाला होता. तथापि, इ.स. तिसऱ्या शतकापासून ते पंधराव्या शतकापर्यंतच्या कालखंडात या प्रदेशांतील बौद्ध धर्माचा हळूहळू पण निर्णायक ऱ्हास झाला. हा ऱ्हास एका घटनेमुळे नव्हे, तर राजकीय, धार्मिक आणि लष्करी बदलांच्या संयोगातून घडून आला.
खोतान (Khotan) : भारतापेक्षा अधिक समृद्ध बौद्ध केंद्र. दहाव्या शतकापर्यंत खोतान (आधुनिक होटान, शिनजियांग) हे भारतापेक्षाही अधिक सक्रिय बौद्ध केंद्र होते.
खोतानी (Khotanese) भाषेतील बहुसंख्य बौद्ध साहित्य याच काळात रचले गेले, यावरून बौद्ध धर्माची बौद्धिक व साहित्यिक समृद्धी स्पष्ट होते. परंतु: ११व्या शतकाच्या सुरुवातीस झालेल्या मुस्लिम आक्रमणांनंतर खोतानची राजधानी योटकान (Yotqan) — आधुनिक होटानजवळ — सोडून दिली गेली.
१३व्या शतकात खोतानला भेट देणाऱ्या मार्को पोलोने स्पष्टपणे नोंदवले आहे की तेथील सर्व रहिवासी मुस्लिम होते (Yule, Travels of Marco Polo, Vol. I, p. 188). यावरून असे सूचित होते की खोतानमधील बौद्ध धर्म ११व्या ते १३व्या शतकाच्या दरम्यान पूर्णतः लोप पावला.
क़ोचो (Qočō / Gaochang) : बौद्ध धर्माचा अखेरचा किल्ला मध्य आशियातील बौद्ध धर्माचा सर्वाधिक दीर्घकाळ टिकलेला केंद्रबिंदू म्हणजे क़ोचो (Qočō) — आजच्या तुरफान परिसरातील प्राचीन नगरी. क़ोचो हे बौद्ध धर्माचे अत्यंत प्राचीन आश्रयस्थान होते. चीन आणि पश्चिम तुर्कस्तानात बौद्ध धर्म जवळजवळ नाहीसा झाल्यानंतरही येथे तो काही शतके जिवंत राहिला.
आश्चर्यकारक बाब म्हणजे इ.स. १४२० सालीही क़ोचोमध्ये बौद्ध आणि भव्य मंदिरे अस्तित्वात होती, असे पेल्लिओ (Pelliot, 1959, p. 164) यांनी नोंदवले आहे. यावरून स्पष्ट होते की: बौद्ध धर्माचा ऱ्हास सर्वत्र एकसारखा किंवा एकाच वेळी झाला नाही; काही प्रदेशांत तो अत्यंत उशिरापर्यंत टिकून राहिला.
ससानियन साम्राज्य आणि बौद्ध धर्मावरील आघात पश्चिमेकडे, म्हणजे इराण व अफगाणिस्तान परिसरात, बौद्ध धर्माला तिसऱ्या शतकात ससानियन साम्राज्याच्या काळात मोठा आघात बसला.
ससानियन राज्याने झरथुष्ट्र धर्माला राजधर्माचा दर्जा दिला. बौद्ध धर्मीयांवर छळ झाला, अनेक विहार व स्तूप जाळण्यात आले. तरीही, बौद्ध धर्म पूर्णतः नष्ट झाला नाही. उदाहरणार्थ: बामियान (Bāmīān) येथे बौद्ध परंपरा इ.स. ८व्या–९व्या शतकापर्यंत सक्रिय होती (Marquart, Ērānšahr, p. 292; Melikian-Chirvani). यावरून असे दिसते की ससानियन छळ असूनही बौद्ध धर्माने काही शतके टिकाव धरला.
*इस्लामचा उदय आणि अंतिम ऱ्हास*
७व्या शतकापासून सुरू झालेल्या अरबी इस्लामी आक्रमणांनंतर परिस्थिती निर्णायक वळणावर पोहोचली. बामियानच्या शासकांनी ८व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इस्लाम स्वीकारला. राज्यसंरक्षण आणि राजाश्रय गमावल्यानंतर बौद्ध संघटना आर्थिक व संस्थात्मकदृष्ट्या कमकुवत झाल्या. परिणामी, इराण व अफगाणिस्तानातील बौद्ध धर्माचा अंत जवळ आला. महत्त्वाची बाब म्हणजे: बौद्ध धर्माचा ऱ्हास हा केवळ धार्मिक मतपरिवर्तनामुळे नव्हे, तर राजकीय सत्ता, आश्रय, आणि सामाजिक संरचना बदलल्यामुळे झाला.
निष्कर्ष
इराणी व मध्य आशियाई प्रदेशांतील बौद्ध धर्माचा ऱ्हास: अचानक किंवा एका घटनेत झाला नाही तो ८–१० शतकांचा दीर्घ ऐतिहासिक प्रवास होता.
*मुख्य कारणे:*
राजकीय आश्रयाचा लोप, ससानियन व इस्लामी सत्तांतील धार्मिक प्राधान्य बदल, लष्करी आक्रमणे व शहरी केंद्रांचा नाश, आर्थिक व संस्थात्मक दुर्बलता तरीही, खोतान, क़ोचो आणि बामियानसारख्या ठिकाणी बौद्ध धर्माने असामान्य जिद्दीने टिकून राहून आपली सांस्कृतिक छाप अमर केली.
93 26 36 53 96
